Libya Temsilciler Meclisi’nin 20 Ekim’de Ulusal Mutabakat Hükümeti’nin Türkiye ile 2019’da imzaladığı Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası’nı yedi yıl sona onaylaması onaylaması Avrupa Birliği’nde (AB) geniş yankı uyandırdı. AB diplomatik çevrelerinde konunun Türkiye ile ilişkilerde yeni bir gerilim alanı yaratabileceği değerlendirmeleri yapılıyor.Yunanistan, Libya Temsilciler Meclisi’nin kararının ardından, üyesi olduğu AB’nin kurumlarını ve birliğe üye ülkeleri son gelişmelerle ilgili olarak bilgilendirdi. Atina, anlaşmayı 2019’dan bu yana zaman zaman AB gündemine taşıyor.12 Aralık 2019’daki AB Zirvesi’nin sonuç bildirisinde, “Bu mutabakat zaptı, üçüncü devletlerin egemenlik haklarını ihlal etmektedir, deniz hukukuna aykırıdır ve üçüncü devletler için herhangi bir hukuki sonuç doğuramaz” ifadeleri yer almıştı.Libya Temsilciler Meclisi’nin anlaşmayı onaylama ihtimalinin belirdiği 2025’te de konu Yunanistan tarafından yine hızla şekilde AB gündemine taşınmıştı.26 Aralık 2025 tarihli AB Zirvesi sonuç bildirisinde, 2019’daki vurgular tekrarlanmıştı.AB kurumsal tepkide gecikmediLibya Temsilciler Meclisi’nin kararı sonrası Brüksel’den ilk kurumsal tepki AB Konseyi Başkanı Antonio Costa ve Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’den geldi.Costa ve von der Leyen, mutabakat zaptının onaylanmasını, “derin üzüntüyle” karşıladıklarını açıkladı.İkili yaptıkları ortak yazılı açıklamada, AB’nin konuya ilişkin tavrının açık şekilde 2019’daki zirve sonuçlarında yer aldığını ve herhangi bir değişikliğin söz konusu olmadığını belirtti.Açıklamada, “Bu anlaşma, üçüncü devletlerin egemenlik haklarını ihlal etmektedir, deniz hukukuna aykırıdır ve geçersizdir” denildi.AB Konseyi, Avrupa Parlamentosu (AP) ile birlikte birlikte yasama ve bütçe yetkisini paylaşan ana karar alma organlarından biri.Avrupa Komsiyonu ise AB’nin yürütme organı.
AB, gerek daha önceki gerekse belgenin onaylanmasının ardından yaptığı açıklamalarda Yunanistan’ın telkinlerini dikkate aldı.Yunanistan Dışişleri Bakanlığı’ndan 20 Ekim’de yapılan açıklamada, “Söz konusu karar, mutabakat muhtırasının yasa dışı, hükümsüz ve geçersiz olduğu, uluslararası deniz hukukunu ihlal ettiği ve bölge ülkelerinin egemenlik haklarını çiğnediği gerçeğini değiştirmemektedir” denildi. Açıklamada ayrıca şu ifadeler yer aldı: “Coğrafya ve uluslararası deniz hukuku tek taraflı, hukuki dayanaktan yoksun parlamenter kararlarla değiştirilemez.”Brüksel’den yapılan açıklamalar da, AB’nin konuya bakışında ve Türkiye’nin tezlerini reddeden yaklaşımında herhangi bir değişikliğin ihtimal dahilinde olmadığına işaret ediyor.Bir AB yetkilisi, “Metnin onaylanması mevcut tavrı değiştirmez” dedi.Bu görüş AB’nin konuya bakışının özeti niteliğinde.Kallas’tan Fidan’la görüşmesi sonrası açıkama: ‘AB’nin çizgisi kesin ve açık’Costa ve von der Leyen’in 20 Ekim’de konuya ilişkin ortak açıklama yapmasına rağmen AB Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas da, bir gün gecikmeyle, 27 üye ülke adına açıklama yaptı.Kaja Kallas bu açıklamayı, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’la Brüksel’de gerçekleştirdiği görüşme sonrası yaptı.Kallas’ın açıklamasındaki vurgular, von der Leyen ve Costa’nın ortak açıklamasındakilerle neredeyse aynıydı.Kallas, AB’nin mutabakat konusundaki çizgisinin kesin ve açık olduğunun altını çizdi.Doğu Akdeniz’de istikrarlı ve güvenli bir ortamın sağlanmasının AB’nin stratejik çıkarına olduğunu belirten Kallas, tüm ülkeleri, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) de dahil olmak üzere AB hukuku ve uluslararası hukuka uygun olarak tüm üye devletlerin egemenlik haklarına saygı göstermeye çağırdı.Türkiye, mutabakat muhtırasının uluslararası hukuka uygun olduğunu ve Doğu Akdeniz’deki kıta sahanlığı haklarını koruduğunu, AB’nin yaklaşımının tarafsız olmadığını ve birliğin sadece üye ülkeleri Yunanistan ile Kıbrıs Cumhuriyeti’nin tezlerini benimseye odaklandığını savunuyor.Yunanistan 1982 tarihli BM Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) uyarınca Ege Adaları’nın da ana kara gibi tam kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölgesi (MEB) olduğunu vurguluyor.Bu sözleşmeyi imzalamayan Türkiye ise Ege Adaları’nın özellikle de Anadolu ana karasının kıyı projeksiyonunu kesen adaların, ana karalar gibi tam kıta sahanlığı ve MEB’i olamayacağı görüşünde.Ankara’ya göre deniz sınırlarının sınırlandırılmasında temel kural “eşit uzaklık” değil, “hakkaniyet” ilkesi olmalı, kapatılmış veya yarı kapalı denizlerde (Doğu Akdeniz ve Ege gibi) coğrafyanın özel şartları dikkate alınmalı.Libya da Türkiye’nin, adaların ana karaların önünü kapatacak şekilde deniz yetki alanlarına sahip olamayacağı tezine destek veriyor.Fidan’dan AB’ye mesaj: ‘Meşru bir anlaşma, tartışmaya gerek yok’AB, ısrarla Türkiye ve Libya arasında imzalanan anlaşmanın uluslararası hukuka aykırı ve “geçersiz” olduğunu vurgularken Türkiye’nin yaklaşımı “Konunun tartışılması bile gereksiz” şeklinde.Dışişleri Bakanı Hakan Fidan 21Ekim’de Brüksel’de yaptığı açıklamada, belgeyi zaten 2019’dan bu yana geçerli bir anlaşma olarak gördüklerini söyledi.Fidan, “Bu, gerek hukuksal açıdan gerek siyasal açıdan son derece meşru bir anlaşmadır. Bunu tartışmaya gerek yok” dedi.AB’den üyeleri Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti’ne destekCosta ve von der Leyen’in ortak açıklamalarında AB üyeleri Yunanistan ve Kıbrıs Cumhurşiyeti ile dayanışma bir kez daha teyit edildi.Mutabakat muhtırası, olağan gündem maddeleri arasında yer almamasına rağmen AP’nin de gündemine geldi.AP’nin Yunan üyelerinden Elissavet Vozemberg-Vrionidi, konuyla ilgisi olmayan bir oturumda, mutabakat metninin onaylanmasını kınadı.Elissavet Vozemberg-Vrionidi, bunun Yunanistan ve Kıbrıs’ın egemenlik haklarını sorguladığını, uluslararası deniz hukukunun temel ilkelerini ihlal ettiğini savundu. Vrionidi AB’ye, üye devletlerin egemenlik haklarını korumak amacıyla acil önlemler alması çağrısı yaptı. AP Başkanı Roberta Metsola bu açıklama sonrası, “Dile getirilen endişeleri paylaşıyoruz. Yunanistan ve Kıbrıs dayanışmamıza güvenebilirler”dedi. Dayanışma mesajlarını BBC Türkçe‘ye yorumlayan bir AB diplomatı, “AB kurumlarının benimsedikleri yaklaşımda şaşılacak bir durum yok. AB’nin üçüncü taraflara karşı üye ülkeleriyle dayanışma içinde olması doğal” dedi.
Yunanistan nasıl bir yol izleyebilir?Diplomatik kaynaklara göre Yunanistan’ın konuyu AB gündeminde tutmaya çalışması bekleniyor.Bundan sonra gündeme gelebilecek adımlar konusunda BBC Türkçe’ye değerlendirme yapan bir AB ülkesi diplomatı, “2019 ve 2025’te konu hızlı bir şekilde AB liderlerinin önüne gelmişti” dedi ve ekledi: “Gelinen aşamada da benzer bir yaklaşımın öne çıkacağına kesin gözüyle bakılabilir. Konuya, muhtemelen ilk AB Zirvesi’nin sonuç bildirisinde değinilecektir.” Yunanistan’ın bu kez önceki bildirilerde yer alan söylemlerin tekrarlanmasıyla yetinmeyip Türkiye açısından daha olumsuz bir ton benimsenmesini sağlamaya çalışması ve somut sonuç elde etme amaçlı hamleler yapması ihtimal dahilinde.Brüksel’deki diplomatik değerlendirmelere göre Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti, kendilerine yakın duran Fransa ve başından bu yana konuyla yakından bağlantılı olan İtalya’yı bu hamlelere destek olma konusunda ikna etmeye çalışabilir.
